Overgangsdialect met verschillende invloeden

Het Urker dialect is de eigen taal van de inwoners van Urk. Het is een zogenaamd overgangsdialect. Dat betekent dat het kenmerken heeft van zowel de Hollandse dialecten uit het westen als de dialecten uit het oosten van Nederland. Daarnaast zijn er invloeden te vinden uit het Fries, het Frans en ook uit het Amsterdams, met name uit het Joods-Nederlands of Jiddisch.

Sommige oude vormen zijn nog steeds te vinden in het Urkers, zoals de ‘e’ aan het eind van woorden: arte (hart), loove (moe). Ook zijn er veel uitdrukkingen die ook in het West-Fries voorkomen. Mogelijk heeft dit te maken met het feit dat Urker meisjes vroeger op jonge leeftijd naar Noord-Holland gingen om daar in de huishouding te werken. Ze kwamen maar zelden thuis en namen woorden en uitdrukkingen mee terug naar Urk.

Klinkers en uitspraak

Het Urker dialect heeft door de vroegere afgezonderde ligging een ander klinkersysteem dan het Standaardnederlands. Alle klinkers komen in een korte én lange variant voor, en dit verschil kan ook de betekenis van woorden veranderen. Zo betekent kiek met een korte ‘ie’ (zoals in ‘kiekje’) ‘kijk’, maar met een lange klank betekent het ‘keek’.

De klinker ‘u’ wordt op Urk gebruikt voor twee verschillende klanken. Denk aan het verschil tussen urgel (met een klank als in het Engelse ‘but’) en buk (zoals in het Nederlandse ‘ruk’). Urkers kent ook unieke tussenklanken die je niet in andere dialecten vindt. Voorbeelden: leen in plaats van ‘lijn’, peende in plaats van ‘pijn’, eus in plaats van ‘huis’, reus in plaats van ‘ruis’.

Een ander typisch kenmerk is het gebruik van ‘sk’ in plaats van ‘sch’, zoals in skoapel (schaap). Dit komt ook voor in dialecten van West-Overijssel en is mogelijk een overblijfsel uit het oudere Fries. De ‘h’-klank ontbreekt vaak volledig in het Urkers. Ook kent het dialect, net als het Engels, geen beleefde vorm in de tweede persoon enkelvoud. Er is alleen jie (beklemtoond) en je (onbeklemtoond).

Veranderingen in oude woorden

Het Urker dialect wordt nog steeds veel gesproken, door jong en oud. Het is niet beperkt tot de huiskamer. Toch verandert het dialect met de tijd. Al in 1875 maakte hulponderwijzer Koffeman een woordenlijst van het Urkers. In de eeuw daarna zijn veel woorden verdwenen, vooral termen die te maken hebben met het oude leven op het eiland, de klederdracht, scheepsbouw of visserij.

Voorbeelden van verdwenen of bedreigde woorden:

• spaolwaoterskannetjen (bierkruik),
• vaotaoren (inham bij de bedstede),
• truppetaosies (kopspijkertjes),
• zwebelstukkien (lucifer),
• zuunige (varkenstrog),
• mussien (kwartliter),
• bokkert (voorover),
• tippe (punt van een Urker korset).

Sommige oude maten en munten verdwenen uit het dagelijks taalgebruik, zoals mingele (liter), skillingen (zes stuiver), of verdeaten (2,5 cent). In de jaren vijftig haalde men nog een halve liter melk als twee koppen, maar deze termen raken steeds meer vergeten.

Ook klanken veranderen. Woorden die vroeger een ‘e’ of ‘ae’ hadden, krijgen nu vaker een ‘a’ of ‘aa’:
nermen (narmen), erk (ark), benkien (binkien), genkien (ginkien), aerd (aard).
Bij voltooid deelwoorden verschuift de ‘e’ naar ‘ie’:
egeten wordt egieten, elezen wordt eliezen. Opvallend is dat deze klankverschuivingen niet richting het Standaardnederlands gaan.

Invloeden van buitenaf

Door de inpoldering, betere verbindingen, de komst van radio, televisie en later internet, is het isolement van Urk verdwenen. Daardoor heeft het dialect veel veranderingen doorgemaakt. Sommige Urker woorden verdwijnen of worden vervangen door nieuwe woorden, al dan niet aangepast aan het Urker klanksysteem.

Voorbeelden van woorden die onder druk staan:

• esselaor (knikker),
• kruulluul (wieltje),
• ossebosse (schommel),
• snijacht (sneeuw),
• eek (azijn),
• damie (straks),
• taote (vader),
• mimme (moeder),
• Waar kinderen vroeger nog vleugen (vlógen), rennen ze nu gewoon.

Spelling en schrijfwijze

Bij dialecten bestaat geen officiële spelling zoals bij het Nederlands. Het Urkers werd lang alleen gesproken. Pas toen mensen verhalen en boekjes gingen schrijven in het dialect, ontstond de behoefte aan een vaste schrijfwijze. Hoewel er een voorkeurssysteem bestaat, worden in de praktijk nog veel verschillende schrijfwijzen gebruikt. Vooral op sociale media zie je vaak mengvormen van dialect en standaardtaal. Voor officiële publicaties raden wij aan om onze schrijfwijzer te gebruiken.